Γράφει ο Μενέλαος Παπαδημητρίου
Η λαϊκή πίστη με τις λαϊκές δοξασίες στην Αργιθέα προσδίδουν στην Άγια Ημέρα της Μεγάλης Πέμπτης και σε ορισμένες ενέργειες της οικογένειας και της Παράδοσής μας ιδιαίτερη δύναμη που αγιάζει διάφορα είδη καθημερινής χρήσης (αγγειά, είδη διατροφής, σπορές, ζώα, κ.α.) καθώς γιορτάζεται ο Μυστικός Δείπνος του Χριστού με τους 12 Αποστόλους.
ΕΘΙΜΑ
Πολλά τα Έθιμα του Πάσχα στα Χωριά μας στην Αργιθέα και όμοιά τους στις γειτονικές περιοχές της Κοιλάδας του Αχελώου (Αγράφων Ευρυτανίας, Ορεινού Βάλτου Αιτωλ/νίας, Ραδοβιζίων Άρτας και σε Χωριά του Ασπροποτάμου Τρικάλων).
Οι αναμνήσεις μου έφεραν μπροστά μου τις δύσκολες αυτές μέρες που περνάμε, λόγω της Παγκόσμιας Πανδημίας του Κορωναϊού, μιας και Πάσχα έχουμε μα Πάσχα δε γιορτάζουμε εν έτει 2020, τα παρακάτω έθιμα στο Χωριό μου το Ανθηρό Αργιθέας Αγράφων Καρδίτσας τα οποία και παραθέτω για να θυμούνται οι παλιότεροι και να μαθαίνουν οι νεότεροι.
Πηγές μου η αείμνηστη Μάνα μου Κατέρω κι η μεγάλη αδερφή μου Αργύρω αλλά και τα δικά μου βιώματα των παιδικών χρόνων δια ζώσης.
ΤΑ ΠΑΣΧΑΛΙΝΑ ΚΕΡΙΑ – ΛΑΜΠΡΟΚΕΡΙΑ!!!
Τα κεριά της Μ. Πέμπτης και της Μ. Παρασκευής αλλά και της Ανάστασης (τα λεγόμενα και Λαμπροκέρια) τα έπλαθαν μόνες τους οι Αργιθεάτισσες τη νύχτα της Μ. Τετάρτης προς Μ. Πέμπτη με αγνό μελισσοκέρι - κερί από κερύθρες μελισσιού – προσδίδοντας σε αυτά την καθαρότητα των Ημερών και της ψυχής!!!
Πριν την έναρξη είχαν πλυθεί καλά και είχαν δέσει με την τσίπα – μαντήλα τα μαλλιά τους μη τυχόν τρίχα πέσει και προσμειχθεί με το μελισσοκέρι στο ζύμωμα. Έκαναν το σταυρό τους στην ανατολή τρεις φορές και ξεκινούσαν .
Έφκιαναν δε τόσα κεριά όσα και τα μέλη της οικογένειας αφού το μελισσοκέρι, αν δεν είχες δικά σου μελίσσια, δεν ήταν σε μεγάλη ποσότητα.
Στη χαρά της διαδικασίας αυτής συμμετείχαμε και τα μικρά παιδιά κρατώντας κάθετα το φυτίλι (φτίλι) στην κορφή και στον πάτο με τα δυο μας χέρια και η μάνα ή η μεγάλη αδερφή έπλαθαν με τις παλάμες τους επάνω του (από την κορφή προς τα κάτω) το ζεσταμένο και προζυμωμένο κερί!!!
ΗΛΙΑΣΜΑ ΚΟΚΚΙΝΩΝ ΡΟΥΧΩΝ!!!
Ξημερώνοντας, πρωί πρωί άπλωναν στην αυλή του σπιτιού κόκκινο ρούχο, μαντήλι ή μαντανία ή βελέντζα ακόμα και φλοκάτη για να το χαρεί ο ήλιος βγαίνοντας. Και τούτο αφού << το εξέταζαν πως το κόκκινο χρώμα φέρνει τη χαρά προμηνύοντας το γεγονός της Αναστάσεως και για να κρατούν στο σπίτι σταθερά τη γεννητικότητα, την υγεία και τις αρρώστιες μακριά>>!!!
Μόνο η οικογένεια που τυχόν είχε πένθος δεν έβγαζε στην αυλή κόκκινα ρούχα.
ΜΕΤΑΛΑΒΙΑ (Θεία Κοινωνία) ΜΕΓΑΛΟΠΕΦΤΙΣΙΑ
…..Ως μολογούσε η Μάνα μου Κατέρω η Μεγαλοπεφτίσια Μεταλαβιά κρατούσε ένα χρόνο!!!
Για αυτό πρωί – πρωί πλυμένοι και με καθαρά ρούχα κινούσαμε μαζί της για την Αγία Παρασκευή να ανάψουμε κερί, να εκκλησιαστούμε και να μεταλάβουμε.
Το αντίδωρο της Μ. Πέμπτης, με το κόκκινο αυγό, λουλούδια του Επιταφίου και τη λαμπάδα της Αναστάσεως τα φύλαγαν στο εικονοστάσι ως ιερά, έχοντάς τα ως φάρμακα κατά ασθενειών.
ΠΑΣΧΑΛΙΑΤΙΚΗ ΚΟΥΛΟΥΡΑ
Οι Μανάδες κι οι μεγάλες αδερφές έχουν μεριμνήσει προ του Λαζάρου να έχουν πάει άλεσμα στο μύλο για να έχουν φρέσκο αλεύρι καθάρειο για πίττες, γλυκά πετράτα(μπακλαβάς) και την κουλούρα ψωμιού της Λαμπρής!!!
Σιτίζουν και ζυμώνουν στο σκαφίδι την Πασχαλιάτικη κουλούρα ψωμιού με ιδιαίτερη ας το πούμε ιεροτελεστία, κάμνοντας το σταυρό τους τρεις φορές προς την ανατολή και λέγοντας την προσευχή τους!!!
Της κάμνουν ως κεντίδι ένα σταυρό και εκεί στο κέντρο βάζουν ένα κόκκινο αυγό και αφού γίνει πάει για την καμένη γάστρα!!!.
Η Λαμπριάτικη κουλούρα κόβεται στο μεσημεριανό τραπέζι, τραπέζι πλούσιο και στου πιο φτωχού το σπίτι!!!
ΚΟΚΚΙΝΑ ΑΥΓΑ
Το βάψιμο των αυγών ήταν εργασία της μέρας αυτής (μεγαλοπεφτίσια τα λέγαμε)!!!
Από μέρες οι γυναίκες του σπιτιού μεριμνούσαν, μαζεύοντας τα αυγά από τη φωλιά και κρύβοντάς τα μέσα σε αμπάρια με καλαμπόκι για να κρατιούνται σε ανάλογη θερμοκρασία αφενός ώστε να μην κλουβιάσουν και αφετέρου για να μην τα φάμε εμείς ή να μην τα πάμε στο μαγαζί για καραμέλες ( με ένα αυγό αγοράζαμε 5 καραμέλες).
Επίσης είχαν φροντίσει και για τη μπογιά τους (ριζάρι ή φύλλα από κρεμμύδια κ.α. ή αγοραστή από τα μαγαζιά).
Τα γεννημένα τη Μεγάλη Πέμπτη και βαμμένα τη μέρα αυτή θεωρούνταν ότι είχαν ιδιαίτερη δύναμη και απέτρεπαν κάθε κακό, μάλιστα δε το πρώτο κόκκινο αυγό πήγαινε στην Παναγία - πιστεύοντας στη δύναμή του - (έχοντάς το για ένα χρόνο οι Μανάδες στο Εικονοστάσι για το σταύρωμα των παιδιών και το ξεμάτιασμα) & το δεύτερο στην αυλακιά μαζί με το σπόρο στο νεοσπαρμένο χωράφι, για να είναι εύφορο !!!
Αμέσως μετά εμείς τα παιδιά πέφταμε από κοντά στη Μάνα ή στην αδερφή να μας αφήσει να διαλέξουμε τα τσουγκριστάρια μας για την Δευτέρα Ημέρα της Λαμπρής στο Μοναστήρι όπου μετά την Θεία Λειτουργία δίνονταν μάχες, γιατί τα υπόλοιπα με σεβασμό στην οικογένεια τα είχαμε για το τραπέζι του Πάσχα.
Μόνο η οικογένεια που τυχόν είχε πένθος δεν έβαφε κόκκινα αυγά.
Από αυτά τα αυγά τη Δευτέρα της Λαμπρής αφήνουμε στο μνήμα των αγαπημένων μας νεκρών.
ΤΑ ΜΕΓΑΛΟΠΕΦΤΙΣΙΑ ΦΥΛΑΧΤΑ KΑI ΤΑ ΠΑΝΙΝΑ ΠΟΡΤΟΦΟΛΙΑ - ΣΑΚΟΥΛΕΣ!!!
Ως μία από τις ιερότερες μέρες και νύχτες η Μεγάλη Πέμπτη, την είχαν οι Γιαγιάδες και οι Μανάδες για να μας φκιάνουν τα φυλαχτά ώστε να μας προστατεύουν από διάφορες βασκανίες – κακά πνεύματα (ματιάσματα κ.λπ.).
Από ότι παρατήρησα ο ίδιος σε ένα κομμάτι ύφασμα έβαζαν μέσα λίγο θυμιάμα, κάρβουνο, μπαρούτι, σκελίδα σκόρδου, μικρό κομμάτι δέρματος ασβού, λίγο αντίδωρο, αλάτι και τα έραβαν και μας τα περνούσαν στο λαιμό ή παραμάσχαλα. Τα λέγαμε και χαϊμαλιά.
Στη συνέχεια έφκιαναν για τους μεγάλους καινούργια πάνινα πορτοφόλια – σακούλες με σούφρα όπως τις έλεγαν – που τις κρεμούσαν σταυρωτά παραμάσχαλα και βάζαν εκεί τα λίγα χρήματα για ασφάλεια, για να μην τα χάνουν ή να μην τους τα κλέβουν.
ΜΑΖΕΜΜΑ ΚΙΣΣΟΥ και στόλισμα του καλαθιού των καλάντων Σταυρωμένης Παρασκευής
Τα Σχολιαρόπαιδα της γενιάς μας, ανά γειτονιά, τη Μεγάλη Πέμπτη κάναμε σύναξη της παρέας που θα πηγαίναμε τη Σταυρωμένη Παρασκευή να τραγουδήσουμε τα Κάλαντα (Σήμερα μαύρος Ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα….) και τρέχαμε στα ρέματα να βρούμε και να μαζέψουμε κισσό (κσσο ή ιξό) για να στολίσουμε (ντύσουμε) το καλαθάκι.
Σε αυτό θα μαζεύαμε τα αυγά που θα μας προσέφεραν μετά το τραγούδι.
Το καλάθι αυτό δεν στολίζονταν με λουλούδια αλλά μόνο με τον κισσό αφού ήταν η Σταυρωμένη Παρασκευή μέρα βαθέως πένθους και ο κισσός είχε το λυπημένο χρώμα που ταίριαζε στη μέρα αυτή.
Θυμάμαι μια φορά, επειδή δεν βρίσκαμε εύκολα στα Χωριό μας καλαθάκι – αυτά ήταν δυσεύρετα – στολίσαμε ένα μεγάλο κακάβι χαλκωματένιο.
Του κάναμε στεφάνια συρμάτινα κυλινδρικά και εκεί στερεώσαμε τον κισσό με σπάγκους (βλέπετε ήμασταν πρώτοι στις ευρεσιτεχνίες). Μέσα δε στον πάτο του κακαβιού είχαμε βάλει σαν φωλιά λίγο άχυρο για να μην σπάνε τα αυγά ακουμπώντας στο μέταλλο…..
Αυτό μας διάταξε ο μπάρμπα Βάϊος Αζακάς, γείτονας στο Καρνέσι Λαγκαδίου Ανθηρού, όταν έπεσε απάνω στο στολισμό <<βάλτε στον πάτο λίγο άχυρο ή λίγο τριφύλλι, αλλιώς θα τα τσιακλατίσετε τα αυγά στο δρόμο>>.
Τελειώνοντας το ντύσιμο του καλαθιού, αποφασίζαμε τον αρχηγό της παρέας, κάναμε και πρόβες στο τραγούδι για να είμαστε όλοι σύμφωνοι και στα λόγια και στο ύψος της φωνής!!!
ΜΑΖΕΜΜΑ ΛΟΥΛΟΥΔΙΩΝ ΕΠΙΤΑΦΙΟΥ
Ενόψει του στολισμού του Επιταφίου μερικές φορές μας καλούσε ο δάσκαλος τη Μεγάλη Πέμπτη να μαζέψουμε λουλούδια και να τα πάμε στον παπά και στους επιτρόπους στην Αγία Παρασκευή.
Αν το Πάσχα ήταν σχετικά νωρίς τότε τρέχαμε στις κορομηλιές, στις κρανιές ή στις γκορτσιές που είναι ανθεκτικές και άνθιζαν -λουλούδιαζαν πιο μπροστά από τα άλλα κλαριά.
Αν ήταν πιο αργά μαζεύαμε και από τις κερασιές και από τις κουτσουπιές. Μαζεύαμε και λουλούδια του εδάφους.
Με τα λουλούδια αυτά οι ανύπανδρες κοπέλες καλούνταν και στόλιζαν τον Επιτάφιο.
ΑΡΜΑΤΩΜΑ ΤΩΝ ΚΟΠΑΔΙΩΝ!!!
«Πιδιά μ’ αγλήγορα να πιάστε τα γκεσέμια τώρα να τ’ αρματώσουμε…»
Το μεράκι του τσέλιγκα μπάρμπα Γιάννη Μερεντίτη (Γιάννη Καλόγρια τον φωνάζαμε) φαίνονταν στην αρματωσιά που έβαζε στα γκεσέμια του. Ήταν πανθομολογούμενο πως αγαπούσε και φρόντιζε το κοπάδι του καλύτερα απ’ τα παιδιά του.
..... Αγόραζε τα καλύτερα κυπροκούδουνα στο Ξηρόμερο και όταν γύριζε την Άνοιξη, τον περίμενε πως και πως εκεί στο Καρνέσσι Λαγκαδίου Ανθηρού ο πατέρας μου Νικόλας Παπαδημητρίου (Νκόλα Κανάτας στο παραγκόμι) γιατί του ’φερνε και καπνό και τη Μεγάλη Πέμπτη κατά το έθιμο «αρμάτωναν με κυπριά ως και τρίγλωσσα τα γκεσέμια στα γίδια- ( ήταν τα μουνούχια τραγιά από 3 - 10 ετών) καθώς και με κουδούνια τα πρόβατα».
Κατά το συνήθειο ο μπάρμπα Γιάννης έφτυνε τρεις φορές το στεφάνι με το κυπρί ή το κουδούνι, τόφερνε τρεις φορές γύρα από το λαιμό του ζώου και ύστερα του το φορούσε φωνάζοντας << σιδερένιος - νια>> !!!
Μετά έβγαζαν τις καπνοσάκλες και έστριβαν τσιγάρες κι ακουρμαίνονταν τον ήχο με προσοχή. Έβλεπες στο πρόσωπό τους ικανοποίηση!!!
Εμείς ακούγαμε να τα λένε: Πω πω, καμπάνα ο κύπρος!!! Από τις Γκούρες θα ακούεται!!!
Και από τις Βασιλέκες Νικόλα θα ακούς τα πρόβατα!!!. Δε θα χάντς ποτέ το κοπάδι. Είδες κουδούνια που σου πήρα!!!
Να ’σαι καλά Γιάνν και να μ’ πεις πόσο πλέρωσες και για τα κουδούνια και για τον καπνό, να στα δώκου.
(ένας γνήσιος διάλογος που τον άκουσα και τον τύπωσα στο νου από όταν ήμουν παιδί- τσοπανάκι).
Έγραψα τις εικόνες και τα λόγια αυτά τον Ιούνιο 1965 στους παρακάτω στίχους:
Το αρμάτωμα
Γιάννη μ’ σαν χωριστήκαμε τον Αϊ Δημήτρη μήνα
και έφυγες για τα χειμαδιά να βγάλεις το χειμώνα
τώρα πούρθε η Άνοιξη και μέσιασε ο Απρίλης,
Γιάννη μ’ καλώς μας ήρθες!!!
Και τον καπνό αν μού ’φερες
μη με χασομερήσεις.
Νκόλα, καλώς ανταμωθήκαμε!!!
Έϊ σεις πιδιά μ’ αγλήγορα να πιάστε τα γκισέμια
τώρα να τ’ αρματώσουμε
να τς βάλουμε τους κύπρους,
στη βάκρα και στην κάλεσια να τς βάλουμε κουδούνια
νάν’ Μεγαλοπεφτίσια
ν’ αντιλαλούνε τα βουνά κι όλα τα κορφοβούνια!!!
Φίλες & Φίλοι της Παράδοσης,
με την Παράδοση και πάντα κοντά στην Παράδοση!!!
Ανθηριώτισσες & Ανθηριώτες,
Αργιθεάτισσες & Αργιθεάτες,
Αγραφιώτες, Βαλτινοί & Ραδοβιζινοί,
Τζουμερκιώτες & Ασπροποταμίτες,
Ξενιτεμένα μας Αδέρφια όπου Γης,
Συνέλληνες:
Φέτος Πάσχα έχουμε, μα Πάσχα δε γιορτάζουμε
λόγω της Πανδημίας του Κορωναϊού….
Μένουμε σπίτι για να χουμε του Χρόνου το 2021
γιορτάζοντας συνάμα και τα 200 χρόνια
της Επανάστασης του 1821 και της Ανάστασης του Γένους!!!
ΚΑΛΗ ΑΝΑΣΤΑΣΗ & ΚΑΛΗ ΛΑΜΠΡΗ!!!
Αθήνα, 15.4.2020
Μενέλαος Παπαδημητρίου
|
Θα μας βρείτε και στα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης:
|
||||||
|
|
 |
|
 |
|
 |
|
