Ela na paiksoume

Koumpouriana

04 - 10 - 2022
Καταφύλλι
Σύλλογοι
Είσοδος μελών
Συνδεδεμένοι χρήστες

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 144 guests και κανένα μέλος

Παραπομπές
Ενημέρωση - ψυχαγωγία
β. «Οι λαβωματιές του ‘21»
Υγειονομική φροντίδα και περίθαλψη των Αγωνιστών

Γράφει ο Β. Λ. Τσιουραντάνης

image001 «Η πληγή του χεριού μου πήγαινε κακά· πρίσ’κε το χέρι μου και γίνη τούμπανο. Γύρευαν να μου το κόψουνε εις το νώμον οι γιατροί, οπουμόχαν βάλη εις τ’ Ανάπλι να με γιατρέψουν. Τριάντα οχτώ ’μερόνυχτα δεν έκλεισα μάτι. Μ’ ετοίμασαν εις θάνατον· έφερε όλα τα σύνεργα ο γιατρός να μου το κόψη. Πήρα το γιαταγάνι και γκρεμίστη κάτου από την σκάλα και γλύτωσε· ειδέ θα τον πάστρευα. Και σηκώθηκα και πήγα εις την Αθήνα εις τον γιατρό, και με γιάτρεψε. Όμως σακατεύτηκα εξ αιτίας εκείνων των γιατρών του Αναπλιού· βήκαν τα κόκκαλα αδίκως. Κι’ αν δεν πήγαινα εις την Αθήνα ήμουν χαμένος» Γ.Μακρυγιάννης

image002 Και βέβαια τα όπλα στα οποία αναφερθήκαμε στο προηγούμενο σημείωμα (https://www.katafylli.gr, 8/3/21) προκαλούσαν τραύματα και λαβωματιές στους Αγωνιστές. Ο Κολοκοτρώνης, ο Μακρυγιάννης, ο Καραϊσκάκης και πολλοί άλλοι χρειάστηκαν κατά τη διάρκεια της Επανάστασης τη συνδρομή των γιατρών μετά τους τραυματισμούς τους. Αλήθεια έχετε αναρωτηθεί πώς τα αντιμετώπιζαν όλα αυτά; Θα χρειαστεί λίγη υπομονή να διαβάσετε το άρθρο για να δείτε και μια άλλη πτυχή της ζωής των Αγωνιστών, όχι τόσο γνωστή!

 Το κακό όμως ήταν ότι οι Αγωνιστές του ’21 δεν πέθαιναν μόνο από τα εχθρικά βόλια αλλά και από μολύνσεις, αιμορραγίες, επιδημίες και λοιμώδη νοσήματα. Οι αλλεπάλληλες μετακινήσεις των Αγωνιστών, η αναγκαστική συγκέντρωση μεγάλου αριθμού κατοίκων σε αστικά κέντρα, οι συχνές πολιορκίες πόλεων και οχυρών, οι τραυματισμοί, οι βάρβαροι βασανισμοί συνεπάγονταν αφενός ταλαιπωρίες, σε βαθμό ψυχοσωματικής εξόντωσης, και αφετέρου έλλειψη τροφίμων, φαρμάκων και άλλων εφοδίων. Ακόμη και η πρόσβαση σε αποθέματα υγιεινού πόσιμου νερού, σε πολλές περιοχές, ήταν συχνά προβληματική, είτε γιατί δεν επαρκούσαν οι διαθέσιμες ποσότητες για τις υφιστάμενες ανάγκες, είτε γιατί ο εχθρός κυρίευε τις πηγές υδροδότησης και ανέκοπτε την ύδρευση πόλεων και περιοχών που τελούσαν υπό τον έλεγχο των Ελλήνων. Πολλές φορές τα νερά των πηγαδιών μολύνονταν είτε προσχεδιασμένα, για να μη χρησιμοποιούνται από τους Τούρκους, είτε από τα χάλκινα σκεύη, τα οποία έριχναν οι Έλληνες στα πηγάδια για να τα κρύψουν, ιδιαίτερα την περίοδο της εκστρατείας του Δράμαλη. Συχνά η λαφυραγώγηση ήταν ένας ακόμα τρόπος διάδοσης επιδημιών.

image003 Οι οργανωτές της επανάστασης δεν είχαν προβλέψει ιδιαίτερη μέριμνα για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των μαχητών και την προστασία των αμάχων. Τα στρατιωτικά σώματα (μπουλούκια)που κινούνταν συνεχώς σε διαφορετικές περιοχές ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια του αγώνα, έπρεπε να φροντίσουν από μόνα τους για την εξασφάλιση γιατρών και τον εφοδιασμό με φάρμακα και υγειονομικό υλικό. Οργανωμένη Υγειονομική Υπηρεσία δεν υπήρχε. Βέβαια τον Απρίλιο του 1822 εκδόθηκε διάταγμα με το οποίο προβλεπόταν η ύπαρξη γιατρών στον τακτικό στρατό που αποφασίσθηκε να οργανωθεί, όμως ουσιαστικά ουδέποτε λειτούργησε Υγειονομική Υπηρεσία.

 Η αγωνιώδης αναζήτηση προστασίας των κατοίκων της υπαίθρου συνετέλεσε, όπως αναφέραμε παραπάνω, στη συγκέντρωση πλήθους ανθρώπων σε οργανωμένες και οχυρωμένες πόλεις. Η συμβίωσή τους υπό άθλιες συνθήκες, χωρίς μηχανισμούς image004απομάκρυνσης των απορριμμάτων, με ελλείψεις στις υποδο­μές ύδρευσης και αποχέτευσης, οδηγούσε συχνά σε εκδήλωση σοβαρών επιδημιών Γενικότερα, οι συνθήκες δημόσιας υγείας της εποχής εκείνης ευνοούσαν την εκδήλωση σοβαρών ασθενειών, από τις οποίες οι κυριότερες ήταν η δυσεντερία, η χολέρα, η πανώλη, η ευλογιά, η ελονοσία και ο εξανθηματικός τύφος. Οι ασθένειες αυτές, που συχνά εξελίσσονταν σε επιδημίες προκάλεσαν αθροιστικά περισσότερους θανάτους συγκριτικά με τις απώλειες στα πεδία των μαχών. Η πρώτη καταγεγραμμένη επιδημία μετά την κήρυξη της επανάστασης εκδηλώθηκε στην Τρίπολη, είχε ως αιτία τον εξανθηματικό τύφο και προκάλεσε περίπου 3.000 θανάτους, ενώ επιδημία τύφου εκδηλώθηκε, αργότερα, στο Ναύπλιο και σε άλλες πόλεις που τελούσαν υπό πολιορκία.

 Η διατροφή των αγωνιζομένων Ελλήνων ήταν πολύ λιτή και περιλάμβανε κυρίως ψωμί, παξιμάδια, όσπρια, χόρτα, κρεμμύδια, τυρί, χυλούς, ελιές και σπανιότερα κρέας και ψάρια. Περιλάμβανε, επίσης, κρασί και ρακή, ενώ το λάδι, φαίνεται, ότι ήταν το μόνο προϊόν διατροφής, που υπήρχε σε επάρκεια καθ’ όλη τη διάρκεια του Αγώνα στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας. Πολλές φορές η πείνα ήταν πολύ μεγάλη. «Χιόνι έτρωγαν, χιόνι έπιναν και τη φωτιά βαστούσαν». «Αρνιά που ψήνονται και κριάρια σουβλισμένα» μόνο μετά από νίκες ή σε γιορτές!

 Σε περιπτώσεις πολιορκιών, όπως αυτή του Μεσολογγίου, οι πολιορκημένοι μετά την εξάντληση των αποθεμάτων τροφίμων αναγκάστηκαν να καταναλώσουν ο, τιδήποτε ήταν δυνατό να μασηθεί. Έπιναν το γλυφό νερό της λιμνοθάλασσας, μετά την εξάντληση των αποθεμάτων τροφίμων αναγκάστηκαν να καταναλώσουν όλα τα κατοικίδια ζώα που υπήρχαν. Στην αρχή κατανάλωσαν όλα τα κατοικίδια ζώα που υπήρχαν, όπως άλογα, μουλάρια, γαϊδούρια, σκύλους, γάτες, στη συνέχεια ποντικούς και κάθε άλλο «ακάθαρτο ζώο», ενώ χρησιμοποιήθηκαν ακόμα και δέρματα ζώων για τον κορεσμό της πείνας. Έπιναν νερό από δεξαμενές και πηγάδια που ήταν γεμάτα πτώματα.

  

 ΓΙΑΤΡΟΙ

 Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας αρκετοί νέοι από εύπορες αστικές οικογένειες σπούδαζαν Ιατρική, κυρίως στα Πανεπιστήμια της Πάδοβας, της Παβίας, της Πίζας και της Βιέννης. Κάποιοι απέκτησαν αξιώματα, όπως οι Μαυροκορδάτος και Νικούσιος, που έγιναν Μεγάλοι Διερμηνείς. Ορισμένοι, όπως ο Ηπίτης, οργάνωσαν φιλελληνικά κομιτάτα στην Ευρώπη. Άλλοι, όπως ο Αδαμάντιος Κοραής, έγιναν διαφωτιστές του έθνους ή πολιτικοί στη διάρκεια της Επανάστασης, όπως ο Ι. Κωλλέτης ενώ δεκάδες από αυτούς μετείχαν στη Φιλική Εταιρεία και κάποια αργότερα έγιναν ευεργέτες, όπως Α. Αρσάκης. Πολλοί ήταν ταυτόχρονα μεγάλοι διαφωτιστές, Δάσκαλοι του Γένους και πολεμιστές. Γιατρός ήταν και ο Καποδίστριας.

 Οι περισσότεροι από τους επιστήμονες γιατρούς άσκησαν το επάγγελμά τους στο εξωτερικό, στις ελληνικές παροικίες της Ευρώπης, στην Κωνσταντινούπολη, στο Βουκουρέστι, στα Επτάνησα ή στην Αυλή του Αλή Πασά. Λίγοι επέστρεψαν στην πατρίδα τους και πρόσφεραν τις ιατρικές τους υπηρεσίες στον ελληνικό λαό. Οι επιστήμονες γιατροί επιστρέφοντας στην πατρίδα βοηθούσαν όχι μόνο ιατρικώς τους αδελφούς τους αλλά γίνονταν και «κήρυκες του υπέρ της πατρίδος και της παιδείας έρωτος », όπως γράφει ο Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός. Ο τρόπος εξέτασης ήταν ο ιπποκράτειος τρόπος της διάγνωσης ο οποίος βασιζόταν στις γνώσεις, στην εμπειρία, στο ένστικτο και στις αισθήσεις του γιατρού :την όραση, την όσφρηση, την αφή.

image005 Βοήθεια στην περίθαλψη των τραυματιών και ασθενών προσέφεραν και πάνω από 70 φιλέλληνες γιατροί, μεταξύ των οποίων διακρίθηκαν ο Γερμανός E.Treiber (γιατρός και του Λ.Βύρωνα), S.Howe, E.M.Bailly(O Μπαϊλής όπως τον λέει ο Μακρυγιάννης), Elster, L.A. Gosse, Millingen και Bruno.

 Οι επιστήμονες γιατροί ήταν όμως λίγοι. Γι αυτό εκείνοι που ίδρυσαν και λειτούργησαν νοσηλευτήρια, που στα πρώτα χρόνια της επαναστάσεως αναπλήρωσαν τα ελλείποντα νοσοκομεία ήταν εμπειρικοί, που δεν είχαν βέβαια καμιά σχέση με τους κομπογιαννίτες.

 Οι εμπειρικοί και απέκτησαν τις όποιες ιατρικές γνώσεις εκ παραδόσεως από τον πατέρα στο γιο, μέσα σε «ιατρικές» οικογένειες, κατά τη μαθητεία κοντά σε άλλους εμπειρικούς ή είχαν διδαχθεί την ιατροφαρμακευτική τέχνη σε σχολεία που λειτούργησαν στη χώρα και διδάσκονταν και πρακτικά στοιχεία Ιατρικής και Μαιευτικής, όπως ήταν η Ιόνιος Ακαδημία, η Σχολή της Χίου, η σχολή της Κέρκυρας, του Καρπενησίου κ.ά. Στο Μυστρά λίγο πριν την επανάσταση ιδρύθηκε το Σχολείο Ιατροχειρουργικής από τον διάσημο εμπειρικό γιατρό Παναγιώτη Γιατράκο. Στο σχολείο αυτό εκπαιδεύτηκαν και μετεκπαιδεύτηκαν στην Ιατρική και στην επείγουσα χειρουργική, όχι μόνο οι 5 αδελφοί του Παναγιώτη Γιατράκου, διάσημοι και αυτοί εμπειρικοί γιατροί αλλά και πολλοί άλλοι. Κατά την επανάσταση οι αδελφοί Γιατράκου προσέφεραν εξαιρετικές υπηρεσίες όχι μόνο ως πρακτικοί γιατροί αλλά και ως πολεμιστές. Ο Παν. Γιατράκος είχε τη φήμη ικανού χειρουργού, έκανε εγχειρήσεις, ακόμη και καταρράκτη, θεράπευε κατάγματα, εξαρθρώματα και διάφορα τραύματα. Κάποιοι από τους Γιατράκους είχαν σπουδές και στο εξωτερικό.

 Βοηθήματα για την εκμάθηση της τέχνης ήταν και τα Ιατροσόφια, χειρόγραφοι ιατρικοί κώδικες, που περιέχουν ιατρικά κείμενα από παλαιά (ήδη από της εποχής του Ιπποκράτη) και νε­ώτερα ιατρικά συγγράμματα. Βεβαίως τα περισσότερα από τα Ιατροσόφια δεν διακρίνονταν για την επιστημονικότητά τους, καθώς περιείχαν στοιχεία μαγείας, αντιμαγικά φίλτρα, εξορκισμούς κ.λπ. Περιείχαν όμως και περιγραφές νόσων, χειρουργικές οδηγίες και, κυρίως, μεγάλους καταλόγους θεραπευτικών βοτάνων με ενδείξεις και οδηγίες για τη χρήση τους. Ήταν ιδιαίτερα επιδέξιοι στην ανάταξη εξαρθρώσεων και καταγμάτων, στην περιποίηση τραυμάτων και στην πραγματοποίηση μικροεπεμβάσεων. Τους ονόμαζαν «ιατροχειρουργούς» ή «ιατροφαρμακοποιούς», «φαρμακοτρίβες», «σπαζογιατρούς» (ορθοπεδικοί), γιατί παρασκεύαζαν φάρμακα από βότανα, τα οποία χορηγούσαν, κατά περίπτωση, σε ασθενείς και τραυματίες.

 Γνωστοί Έλληνες γιατροί για τις πολύτιμες ιατρικές υπηρεσίες στον Αγώνα ήταν ο Διονύσιος Πύρρος ο θεσσαλός (Καστανιά Τρικάλων), ο Χ. Νικολαϊδης, ο Ι. Βηλαράς, ο Α. Χριστόπουλος ο Απόστολος Αλεξάκης, ο Ανδρέας Πετιμεζάς, ο Θεόδωρος Καστανής, ο Παναγιώτης Βενετσανάκος, ο Ηλίας Αραπάκης, Ι. Ολύμπιος, Παναγιώτης Ρόδιος, Π. Σοφιανόπουλος, Κ.Σακελλαρίου, οι Χορμοβίτες κ.α. Ιδιαίτερη είναι η περίπτωση του Χασάν Αγά Κούρταλη, Τούρκου που αυτομόλησε, διάσημου εμπειρικού ιατροχειρουργού στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα. Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος τον έφερε στην Αθήνα το 1822 όπου κατά την τελευταία μεγάλη πολιορκία πρόσφερε πολλές ιατρικές υπηρεσίες στους τραυματίες. Ο Μακρυγιάννης που είχε θεραπευθεί από τον Κούρταλη και ο Νικηταράς του είχαν μεγάλη εμπιστοσύνη.

 Αναφέρονται και οι Αγραφιώτες γιατροί: Νικόλαος Αγραφιώτης, Παναγιώτης Ιατρίδης.

image006 Μεταξύ των εμπειρικών γιατρών υπήρξαν πολλοί ιερωμένοι και μοναχοί διάσημοι που πρόσφεραν τις ιατρικές τους υπηρεσίες σε Μονές που τις είχαν μετατρέψει σε νοσηλευτήρια. Τα μοναστήρια δεν λειτούργησαν μόνο ως νοσοκομεία, άλλα και ως αποθήκες ανεφοδιασμού με ιατρικό υλικό. Ανα­φέρονται τουλάχιστον 14 τέτοιες μονές - νοσηλευτήρια.

 Οι περισσότεροι εμπειρικοί έχαιραν ιδιαίτερης εκτίμησης για τις γνώσεις τους μεταξύ των απλών πολιτών της χώρας και πολλές φορές τους εμπιστεύονταν περισσότερο και από τους επιστήμονες γιατρούς.

 Παράλληλα με τους επιστήμονες και τους πρακτικούς ιατρούς ασκούσαν ιατρικές πράξεις και χορηγούσαν φαρμακευτικά παρασκευάσματα, κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα, κομπογιαννίτες και τσαρλατάνοι. Η λέξη κομπογιαννίτης σήμερα σημαίνει τον άνθρωπο που προσφέρει ιατρικές υπηρεσίες χωρίς να έχει σπουδάσει ή σκωπτικά, τον ακατάρτιστο γιατρό που υποπίπτει σε σοβαρά επιστημονικά σφάλματα. Η ονομασία προήλθε από το ρήμα «γιαίνω», δηλαδή θεραπεύω, και το ουσιαστικό «κόμπος», και αναφερόταν στους πρακτικούς γιατρούς που θεράπευαν με πατροπαράδοτους τρόπους. Οι κομπογιαννίτες φορούσαν στον λαιμό τους ή κρεμούσαν στο ραβδί τους ένα μεγάλο μαντίλι που το έδεναν σε κόμπους. Στον κάθε κόμπο τοποθετούσαν και από ένα βότανο. Από τα βότανα αυτά δημιουργούσαν τις συνταγές τους για τις διάφορες παθήσεις. Κατ’ άλλους ονομάζονταν κομπογιαννίτες από το ρ. κομπόνω (= απατώ, πλανώ) και Γιαννίτης (= Ιωαννίτης), διότι η καταγωγή των περισσοτέρων ήταν η Ήπειρος. Της ίδιας κατηγορίας γιατροί στην Ήπειρο ήσαν οι Βικογιατροί, οι όποιοι συνέλεγαν τα βότανά τους από την πλούσια φαρμακευτική χλωρίδα της χαράδρας του Βίκου Οι συνθήκες στην ελληνική ύπαιθρο κυρίως ήταν κατάλληλες για να αναπτυχθούν και να ευδοκιμήσουν διαφόρων ειδών ψευτογιατροί, αγύρτες, τσαρλατάνοι και μάλιστα όχι μόνο Έλληνες αλλά και αλλοεθνείς, όπως Τούρκοι, Αλβανοί και Ευρωπαίοι υπηρέτες ιατρών ή υπάλληλοι φαρμακείων στην πατρίδα τους. Το ενδιαφέρον τους ήταν επικεντρωμένο στο οικονομικό όφελος και με τάση να περιαυτολογούν για τις θεραπευτικές τους επιτυχίες σε βαθμό τερατολογίας.

image007 Συνήθως είχαν ως συνοδεία έναν βοηθό, ο οποίος διαλαλούσε «γιατρός! γιατρικά! βότανα για κάθε αρρώστια!», ενώ μεταξύ τους χρησιμοποιούσαν ιδιαίτερη συντεχνιακή διάλεκτο. Στην απίθανη περίπτωση ίασης του ασθενή, που ήταν πάντα συμπτωματική, εδραιωνόταν η φήμη του κομπογιαννίτη, ο οποίος γινόταν περιζήτητος. Ενδεικτική είναι η περιγραφή ενός περιστατικού από τον Max Raybaud: «Είδα μέσα στην μάχη, ένα νέον Έλληνα-Αλβανό, τραυματισμένον ανάμεσα κροτάφου και του δεξιού αυτιού, από έναν πυροβολισμό, του οποίου το βόλι εξήλθεν από το αριστερό μάτι. Ένας εμπειρικός γιατρός, ενδεδυμένος με ράκη, στερούμενος εργαλείων, φαρμάκων και γνώσεων, απέσπασε με ψαλλίδια αυτό το μάτι, το οποίον εκρατείτο ακόμη και επέρασε μίαν τεραστίαν κορδέλλα εντός του ειδεχθούς τούτου τραύματος. Ο ασθενής δεν είχεν ούτε μια στιγμή πυρετό και εθεραπεύθη μετ’ ολίγον καιρό, μόνον το μάτι, το οποίον του απέμεινε είχεν πειραχθή εσωτερικώς, έμεινε σχεδόν τυφλός. Εν τούτοις ο τσαρλατάνος απέδωσεν εις την τέχνη του, αυτή την περίφημον θεραπείαν, η οποία δεν ήτο πιθανώς παρά η ευεργεσία μιας μεγάλης νεότητος, ενός πολύ καθαρού αίματος και μιας εξαιρετικής κράσεως και η φήμη του ηυξήθη μέχρι σημείου, ώστε όταν τον συνήντησα εξ μήνας αργότερα εις το Άργος, ήτο κομψότατα ενδεδυμένος, ανεβασμένος επί ενός λαμπρού αλόγου Συρίας και περιεστοιχίζετο από πολυαρίθμους υπηρέτας»!!!

 Ο Α. Σούτσος στην κωμωδία ο Άσωτος σατυρίζει τους κομπογιαννίτες με τους παρακάτω στίχους:

Δεν είμαι εγώ Ζαγοριανός να περπατώ στο δρόμο
Με αλοιφές, με έμπλαστρα, με βότανα στον ώμο
Και να φωνάζω από το κουτσό και ψόφιο μου μουλάρι
Καλός γιατρός, πουλεί ζωή! Ποιος θέλει! Ποιος θα πάρη.”

 Αναφέρονται και γιάτρισσες, κυρίως γυναίκες γιατρών, που κατείχαν από οικογενειακή παράδοση θεραπευτικά γιατροσόφια και χορηγούσαν φάρμακα.

  

 ΦΑΡΜΑΚΑ-ΓΙΑΤΡΟΣΟΦΙΑ-ΦΑΡΜΑΚΕΙΑ

 Τα φάρμακα, τα οποία χρησιμοποιούσαν οι επιστήμονες ιατροί και πολλοί από τους εμπειρικούς, ήταν κυρίως φυτικής προέλευσης, οι δρόγες-βότανα (αλόη, θεριακή, κάρδαμο, κίνα, πιπερόριζα, βαλεριάνα, σαρκοτρόφι, σίλφιο κ.ά.), η χρήση των οποίων ανάγεται στην εποχή του Διοσκουρίδη και ο εντοπισμός τους είναι εύκολος στη χλωρίδα της ελληνικής υπαίθρου. Χρησιμοποιούσαν, επίσης, ορισμένες φαρμακευτικές και χημικές ουσίες (άλας αψινθίας, βόρακα (λευκή σκόνη με αντιμυκητιακή, αντιμικροβιακή και αντισηπτική δράση), γόμα Αραβική (φυσική ρητίνη), εμετική τρυγία, οξύμελι (ξιδόμελο), οινόπνευμα κ.ά.) και διάφορα σκευάσματα τα οποία προμηθεύονταν, όταν είχαν τη δυνατότητα, από την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, τα Επτάνησα και την Τεργέστη. Εκτός των προαναφερθέντων δρογών, φαρμακευτικών και χημικών ουσιών, παρασκευάζονταν και ορισμένα φάρμακα βασισμένα σε μυστικές συνταγές, κυρίως από διάφορους εμπειρικούς γιατρούς, κομπογιαννίτες και τσαρλατάνους, οι οποίοι μετέδιδαν το μυστικό της σύνθεσης και της παρασκευής μόνο στους απογόνους τους.

image008 Ως υπνωτικό χρησιμοποιούσαν το αφιόνι, για το οποίο το ΙΕ΄ άρθρο του συμφωνητικού, που υπέγραψαν οι αρχηγοί της Φρουράς του Μεσολογγίου πριν από την ηρωική έξοδο, αναφέρει: «…Τα μικρά παιδιά όλα να τα ποτίσουν αφιόνι οι γονείς, άμα σκοτεινιάσει για να μη κλαίνε». Για τα οιδήματα των κάτω άκρων χρησιμοποιείτο αλατόνερο, για το οποίο ο Κανέλλος Δεληγιάννης αναφέρει στα «Απομνημονεύματά» του : «...Απηυδισμένοι λοιπόν ημείς, από είκοσι ωρών οδοιπορίαν πεζοί, επέσαμεν ημιθανείς, ώστε δεν ηδυνάμεθα ουδείς τους πόδας μας να πατήσουμε, καθ’ ότι ήτον πρησμένοι· και εκάμαμεν σαλαμούραν με αλάτι και τους επαστώσαμε». Ως εμετικό χρησιμοποιούνταν «κόκκοι τάταρου», οι οποίοι φαίνεται ότι ήταν υπέρ του δέοντος δραστικοί, τουλάχιστον για τον Αθανάσιο Κανακάρη, το θάνατο του οποίου ο Κ. Δεληγιάννης περιγράφει ως εξής: «...Αλλά κατά δυστυχίαν της πατρίδος εις εκείνην την εποχήν ευρισκόμενος ο Θάνος Κανακάρης, Αντιπρόεδρος της Διοικήσεως, εις την Ερμιόνην με το Εκτελεστικόν και ησθενήσας ολίγον προσεκάλεσαν επί καλή τη πίστει ως ιατρόν, να τον επισκεφθεί τον Κωλέτην. Αυτός δε, ως ελέγετο τότε, του έδωσε δέκα κόκκους τάταρον εμετικόν κι εντός 24 ωρών απεβίωσεν από θάνατον οδυνηρόν της δυσεντερίας με πόνους τρομερούς εις το στόμαχον και εις τα έντερα. Και πολλοί εκ των ευρεθέντων τότε εκεί, ειδήμονες άνθρωποι, διαβεβαίουν ότι εκ προθέσεως του έδωκεν αυτό το εμετικόν και τον εδηλητηρίασεν». Η έλλειψη φαρμάκων και υγειονομικού υλικού ήταν συχνότατη. τόσο για τους επιστήμονες όσο και για τους εμπειρικούς γιατρούς. Οι πολιορκημένοι στην Ακρόπολη Αθηνών αναφέρουν σε έγγραφό τους προς τη Διοίκηση, με ημερομηνία 17-02-1827, τα εξής: «…Οι άρρωστοι αποθαίνουν αδίκως με το να μην έχουν τα αναγκαία τους· σχεδόν τίποτε, τόσον και λαβωμένοι δεν έχουν ούτε αλοιφή ούτε ξαντό (πρόχειρη γάζα από καθαρό λευκό λινό ύφασμα), ούτε δεσίματα, αλλά βρωμίζουν και αποθαίνουν…».

 Στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης αναφέρονται επίσης και κάποιοι εμπειρικοί φαρμακοτρίβες, οι οποίοι μαζί με άλλα εμπορεύματα πουλούσαν και φάρμακα. Ειδικοί φαρμακοποιοί δεν υπήρχαν. Ονομαστός κατά την έναρξη της Επανάστασης φαρμακέμπορος υπήρξε ο Νικολής Πύρλας από την Τρίπολη, ο οποίος είχε μάθει τα σχετικά με το εμπόριο και τη χρήση των φαρμάκων στη Μάλτα και στην Κωνσταντινούπολη.Ότανimage009 απελευθερώθηκε το Ναύπλιο,  ιδρύθηκε το πρώτο φαρμακείο το 1822, από τον Πασχάλη Θεοδώρου, Μικρασιάτη, που είχε σπουδάσει ιατρική στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Αυτός ασκούσε την ιατρική και παράλληλα διηύθυνε και το φαρμακείο όπου παρασκεύαζε φάρμακα, καταπότια, εκχυλίσματα κλπ. «Του Κωλέττη τα λόγια και του Πασχάλη τα χάπια». ήταν η παροιμιώδης έκφραση που χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες για τις κενές περιεχομένου υποσχέσεις των πολιτικών της εποχής. Δύο με τρία χρόνια όμως μετά την έναρξη της λειτουργίας του φαρμακοτριβείου, οι ομογενείς από την Τεργέστη, έστειλαν στο Ναύπλιο, το 1825, τον Βονιφάτσιο Βοναφίν,  ο οποίος ίδρυσε πλήρες φαρμακείο που λειτούργησε ως φαρμακείο πολλές δεκαετίες. Συγχρόνως συστάθηκε και τρίτο φαρμακείο υπό την διεύθυνση του Μιχ. Κωτσονόπουλου, ο οποίος είχε ασκηθεί στην φαρμακευτική τέχνη στην Τρίπολη κοντά στον πρώτο ξάδελφό του Νικ. Πύρλα. Στα χρόνια του Καποδίστρια ο φαρμακοποιός Νικ. Ζαβιτσάνος, ο οποίος ακολούθησε τον ιδιαίτερο γιατρό του Καποδίστρια Ταγιαπιέρα ίδρυσε και τέταρτο φαρμακείο.

 

 ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΡΙΑ-ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ

 Νοσοκομεία και νοσηλευτήρια με τη σημερινή έννοια, στην αρχή της Επανάστασης, δεν υπήρχαν. Ο ιστορικός Φιλήμων γράφει για την περίθαλψη των τραυματιών αναφερόμενος στο πρώτο έτος της επαναστάσεως:

 «Ελλείποντος οιουδήποτε Νοσοκομείου Στρατιωτικού, οι τραυματίαι και ασθενείς παρεπέμποντο εις τας οικίας αυτών, ή εις την πλησιεστέραν πόλιν ή μονήν ή χωρίον, άλλως οι στρατιώται ενοσοκόμουν τούτους, …, πολλάκις στερούμενοι και αυτών των προχειρότερων οργάνων, οίον μήλης, ή φλεβοτόμου, αλοιφής ή κηρωτής, τιλτού και των τοιούτων. … Σπανιώτατοι ήσαν και περιοδικοί ανεφέροντο επιστήμονες ιατροί, ανθ’ ων, οφείλομεν ειπείν εμπειρικοί τίνες χειρούργοι ως εν Πελοποννήσω ο Παν. Ιατράκος και εν τη Ανατολική Ελλάδι, ο εκ της Αταλάντης αιχμάλωτος Τούρκος Κούρταλης, παρά τούτοις δε και τίνες μυστηριώδη τινα κατά παράδοσιν γνωρίζοντες φάρμακα εκ χόρτων και άλλων συνθέσεων κατά πολύ ωφέλιμοι εγίνοντο».

 Εμπειρικοί, κυρίως, γιατροί ίδρυσαν στην αρχή και λειτούργησαν νοσηλευτήρια, στην Πάτρα, το Μεσολόγγι, το Ναύπλιο, τη Βυτίνα. Διέθεταν μια image010δυο αίθουσες νοσηλείας, έναν γιατρό, κάποιες υπηρέτριες και μια μαγείρισσα. Τα νοσηλευτήρια ή θεραπευτήρια διατηρήθηκαν σε λειτουργία με εράνους και με τη συγκινητική προσφορά των γιατρών που δαπάνησαν δικά τους χρήματα και χορηγούσαν δικά τους φάρμακα και υγειονομικό υλικό κατά κανόνα δωρεάν.

 Το Παλαμήδι και αριστερά κάτω τμήμα του
 παλαιού Στρατιωτικού Νοσοκομείου

 Από τις πλέον ευάλωτες στις λοιμικές νόσους περιοχές ήταν το Ναύπλιο, εξαιτίας των στρατευμάτων που στρατοπέδευαν στην πόλη και του άμαχου πληθυσμού που καθημερινά συνέρρεε εκεί επιζητώντας ασφάλεια. Η πόλη, ως έδρα της Κυβέρνησης, λογικό ήταν να τραβήξει την προσοχή των ιθυνόντων για τη λήψη κατάλληλων υγειονομικών μέτρων και νοσηλευτικής φροντίδας από την αρχή κιόλας του Αγώνα. Στο πλαίσιο αυτό κρίθηκε αναγκαίο να ιδρυθούν εθνικά νοσηλευτικά ιδρύματα και να συγκροτηθούν υγειονομεία.

 Η ίδρυση νοσοκομείου στο Ναύπλιο, «Νοσοκομείον των ενδεών και πληγωμένων» όπως ονομάστηκε, για την ίαση ασθενών και τραυματιών σημειώνεται από τους πρώτους κιόλας μήνες της απελευθέρωσης της πόλης. Για να καλυφθούν μάλιστα οι ανάγκες το ίδρυμα λειτουργούσε ως «κοινό», δηλαδή στους χώρους του συνυπήρχαν πολίτες και στρατιωτικοί. Το κτίριο που στεγάστηκε το νοσηλευτικό ίδρυμα φαίνεται πως ήταν μικρό και σε περιοχή ακατάλληλη, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις ενός νοσοκομείου. Το1825 η ανάγκη για άμεσηimage011 μεταστέγαση του ιδρύματος έγινε επιτακτική και λόγω της επιδημίας. Γιατρός του νέου νοσοκομείου διορίστηκε ο Γερμανός φιλέλληνας Η. Treiber, ο οποίος αργότερα (1828) έγινε διευθυντής στο στρατιωτικό νοσοκομείο της πόλης.

 Η Πύλη του Στρατιωτικού Νοσοκομείου

 Η νοσηλευτική κατάσταση στην πόλη διαφοροποιείται την καποδιστριακή περίοδο, αφού μέσα στο 1828 ο Κυβερνήτης δημιούργησε ξεχωριστά νοσοκομεία για τους πολίτες και τους στρατιωτικούς.

 Αργότερα ο Καποδίστριας, έχοντας σπουδάσει και ο ίδιος την ιατρική επιστήμη, οργάνωσε τον τομέα της υγείας και δημιούργησε το πρώτο σύγχρονο λοιμοκαρθατήριο για τις κοινότητες που πλήττονταν από επιδημίες. Έτσι κατόρθωσε και αντιμετώπισε με επιτυχία την πανώλη που έπληξε το Ναύπλιο, τις Σπέτσες και την Ύδρα, λαμβάνοντας επείγοντα και αποτελεσματικά μέτρα. Μερίμνησε και ιδρύθηκαν στον Πόρο το πρώτο ναυτικό νοσοκομείο (25/11/1829) με πρώτο διευθυντή τον αρχίατρο Χ. Δροσινό το 1828.

 

 Υγειονομική φροντίδα και περίθαλψη των τραυματιών

 Η παρεχόμενη υγειονομική φροντίδα και περίθαλψη, κατά την περίοδο της εθνικής παλιγγενεσίας, ήταν ανάλογη με το υφιστάμενο επίπεδο των ιατρικών γνώσεων της εποχής. Στα πεδία των μαχών οι ελαφρά τραυματισμένοι ετύγχαναν φροντίδας, επί τόπου, από τους συμπολεμιστές τους, ενώ οι βαριά τραυματίες διακομίζονταν για νοσηλεία σε μοναστήρια και αργότερα σε υποτυπώδη νοσοκομεία, τα οποία εν τω μεταξύ είχαν αρχίσει να συγκροτούνται.

 Για τους τραυματίες των μαχών οι ιατρικές πράξεις και διαδικασίες, όπως είναι η χορήγηση αναισθησίας, η μετάγγιση αίματος, η ασηψία, η αντισηψία ήταν παντελώς άγνωστες και η συνεισφορά του υγειονομικού προσωπικού στην περίθαλψη των τραυματιών και των ασθενών υποτυπώδης.

 Η επίδεση των καταγμάτων και των τραυμάτων, ανεξάρτητα του βαθμού της σοβαρότητάς του, γίνονταν με ταινίες υφάσματος ή νάρθηκες κατασκευασμένους από ξύλο, μικρά καλάμια ή ναστόχαρτο(πεπιεσμένο χαρτί). Η φροντίδα των τραυμάτων περιλάμβανε καθαρισμό της εξωτερικής τους επιφάνειας με ρακή και εισαγωγή στο εσωτερικό τους αλοιφής παρασκευασμένης από λεύκωμα αυγού αναμεμιγμένου με κοινό λάδι και ρακή. Η εξωτερική επιφάνεια του επιδέσμου επιχρίετο με αλοιφή που κατασκευαζόταν από σαπούνι και ρακή κατά διαστήματα γινόταν επίβρεξή του με ρακή. Για τη συρραφή τραυμάτων, εκτός από βελόνα και κοινή κλωστή, χρησιμοποιούνταν και κεφαλές μυρμηγκιών όπως αναφέρεται από τον Γιάννη Βλαχογιάννη και από το στρατηγό Μακρυγιάννη στα «Απομνημονεύματά» !!! Για την αιμόσταση (=πρόληψη απώλειας αίματος) των μεγάλων αγγείων χρησιμοποιούνταν πυρακτωμένο σίδερο, για την αιμόσταση των τριχοειδών οινόπνευμα, ενώ για τον έλεγχο των αιμοπτύσεων λόγω τραυμάτων του θώρακα χορηγείτο ζεσταμένο κρασί αναμεμιγμένο με κοινό βούτυρο. Με αυτόν τον τρόπο αντιμετωπίστηκε και η εσωτερική αιμορραγία του Κολοκοτρώνη, όταν έπεσε με το άλογό του σε μια πλαγιά.

 Σε ορισμένες περιπτώσεις απολύμαναν την πληγή με καυτό λίπος, όπως χαρακτηριστικά περιγράφει ο Μακρυγιάννης: «…Της έβγαλα το παλούκι από το ποδάρι της και το ζεμάτισα με ξύγκι. Όμως έγινε τού­μπανο…».

image012 Η θεραπευτική προσέγγιση παθολογικών καταστάσεων από τους εμπειρικούς είχε χαρακτήρα υποτυπώδη. Ενδεικτικά, οι συστάσεις για την αντιμετώπιση των πυρετών αφορούσαν σε μαλάξεις με λάδι και για τις γριππώδεις συνδρομές χορήγηση αφεψήματος ξηρών σύκων και ξυλοκεράτων ή ζεσταμένου κρασιού με πιπέρι. Για την αντιμετώπιση των οιδημάτων και των μωλώπων χρησιμοποιούνταν ζεστό βούτυρο, για το οποίο ο Φωτάκος, υπασπιστής του Θ. Κολοκοτρώνη, αναφέρει τα εξής: «...Αποφασίσαμεν λοιπόν και τον εποτίσαμεν βούτυρον ζεστόν· τούτο εις την Πελοπόννησον είναι γνωστό ως ιατρικόν, όταν πέσει και δεν έχει έξωθεν του σώματος πληγήν, αλλά μώλωπας. Αφού δε έπιε ζεστόν βούτυρον, έπειτα τον εβάλαμεν εις ένα μέρος δια να μην τον φυσάει αέρας, και του ερρίψαμεν δια σκεπάσματος δυο καπότες... Το βάρος αυτό και το βούτυρο, το οποίον άναψε μέσα του, έφερεν ιδρώτας πολλούς και δι’ αυτών έφυγαν από το κορμί του τα ζουπήματα».

 Η θνησιμότητα την εποχή αυτή ήταν πολύ μεγάλη ιδιαίτερα στη βρεφική και παιδική ηλικία. Παρά τη λήψη εκτάκτων μέτρων που έλαβαν οι προσωρινές κυβερνήσεις (1821-1827) και ο Ιωάννης Καποδίστριας (1828-1831), τα καταστρεπτικά αποτελέσματα των επιδημιών δεν έλειψαν καθ’ όλη τη διάρκεια των συγκρούσεων. Ο Ι. Καποδίστριας προσπάθησε να ενημερώσει τους Έλληνες και να τους μεταφέρει τις ιατρικές γνώσεις της εποχής του με όρους εκλαϊκευμένης ιατρικής για τους κινδύνους και την αποτελεσματική αντιμετώπιση των μεγάλων λοιμωδών νόσων. Η μεγάλη αλλαγή στο υγειονομικό τοπίο της χώρας κατά την τριετή διακυβέρνησή του είχε πολλές ακόμα παραμέτρους. Καραντίνες για την αντιμετώπιση της πανώλης, λοιμοκαθαρτήρια, μέτρα δημόσιας υγείας. Σταμάτησαν τα περισσότερα, προφανώς και οι εμβολιασμοί, με τη δολοφονία του. Έφερε την επιστήμη της Ανοσολογίας στην πατρίδα μας και όχι μόνο. Δημοσίευσε μια δικιά του επιστημονική πραγματεία με τίτλο: «Περί της ευλογιάς, της θεοτικής και της δαμαλίτιδας». Περιέγραψε τις επιστημονικές προϋποθέσεις για ένα οργανωμένο και αποτελεσματικό πρόγραμμα εμβολιασμών στα απελευθερωμένα εδάφη. Αναφέρεται επίσης η ρήξη του με τον Κολοκοτρώνη γιατί δεν επέτρεψε τη δημόσια και πολυάνθρωπη συγκέντρωση στο γάμο ενός γιου του στο Ναύπλιο, επειδή δεν επιτρέπονταν οι συναθροίσεις!!!

 Παρ΄ όλες αυτές τις αντιξοότητες το ηθικό των Ελλήνων δεν κάμφθηκε, αγωνίζονταν νηστικοί, άρρωστοι, πληγωμένοι, αλλά με πείσμα, με αισιοδοξία και με πίστη για την κατάκτηση της ελευθερίας και πολλές φορές ξεπερνούσαν τα όρια της ανθρώπινης αντοχής και έφταναν σε ένα υπερβατικό σημείο επιβεβαιώνοντας τους στίχους:

 «…Η μεγαλοσύνη στα Έθνη δεν μετριέται με το στρέμμα,
 με της καρδιάς το πύρωμα μετριέται και το αίμα». (Κ. Παλαμάς)

 Στο επόμενο: Η αθέατη όψη των Αγωνιστών,
 
o έρωτας στην εποχή της επανάστασης!

 

Gia koinonika diktia
Θα μας βρείτε και στα κοινωνικά δίκτυα:
 
01 Masthead
 
02 Twitter 2
 
03 F B
 
04 Youtube   05 flickr  

Ο καιρός στο Καταφύλλι
Σελίδες μελών
Τυχαία εικόνα
P_501_Img028.jpg
Πρωτοσέλιδα
Δι@ύγεια - Δήμος Αργιθέας
Δήμος Αργιθέας
Εθνικές εκλογές Ιουλίου 2019
Αυτοδιοικητικές εκλογές 2019
Εκλογές Σεπτ. 2015
Εκλογές 2014
Εκλογές 2012
Τελευταία άρθρα